Sarılık Nedir, Neden Olur? Hangi Hastalıklarda Görülür?

Sarılık neden olur, hangi hastalıklarda görülür

Sarılık, bilirubin isimli pigmentin kanda yükselmesi sonucu ortaya çıkar. Bilirubin miktarı belli seviyelerin üzerine çıktığında önce gözlerde, daha sonra ciltte sarımtrak bir renk değişikliği olur. Bu duruma “sarılık” adı verilir.

Bu yazımızda erişkinde görülen sarılığa ve nedenlerine değineceğiz. Yenidoğanlarda görülen sarılık hakkında bilgi almak için tıklayınız.

Sarılık ve Bilirubin

Yaşlanmış alyuvarların parçalanması sonucu bilirubin adı verilen sarı renkli bir pigment açığa çıkar. Bu pigment kanda fazla yükselirse ciltte ve gözde birikir ve sarılığa neden olur.

Alyuvar yıkımı ile açığa çıkan bilirubine, konjuge olmayan yani indirekt bilirubin denir. İndirekt bilirubin dokulara geçebilen toksik (zehirli) bir maddedir. Ayrıca safra ve idrar ile atılamaz.

Zararlı olan indirekt bilirubin karaciğere taşınarak konjugasyon denilen bir işleme tabi tutulur. Bunun sonucunda direkt (konjuge) bilirubin oluşur. Direkt biluribin toksik (zehirli) olmayan, safra ve idrar ile atılabilen bir maddedir. Kısacası karaciğer zararlı bilirubini zararsız ve idrarla atılabilen forma çevirir.

Bazı sarılık çeşitlerinde direkt bilirubin artarken, bazılarında indirekt bilirubin artmaktadır. Bazı hastalıklarda ise her ikisi birlikte yükselir.

İndirekt bilirubin neden yükselir?

  1. Yıkılan alyuvar miktarının çok fazla olduğu ve karaciğer kapasitesini aştığı durumlarda
  2. İndirekt bilirubinin karaciğere alınmasında sorun olduğunda
  3. Karaciğerin indirekt bilirubini zarasız forma çeviremediği durumlarda yükselir.

Yukardaki üç durumda indirek bilirubin kanda yükselerek sarılığa neden olur.

Direk bilirubin hangi durumlarda artar?

  1. Karaciğer hücresi işlev bozukluklarında
  2. Karaciğerden safra akışının yavaşlaması veya tıkanması (kolestaz)

Yukarıdaki iki durumda karaciğer tarafından zararsız hale getirilen bilirubin safra yoluyla atılamaz ve vücutta birikir. Bu durum en sık safra kanalı tıkanıklıklarında görülür.

 

Sarılık Neden Olur?

Sarılığın nedenlerini alt başlıklar halinde sıralayalım.

Karaciğer dışı sarılık nedenleri (Prehepatik)

Karaciğerin kendisinde bir problem yoktur. Dolayısıyla karaciğer testleri genellikle normaldir.

Çok fazla alyuvar yıkılması sonucu çok fazla indirekt bilirubin oluşur. Belli bir seviyeden sonra karaciğer bu bilirubini zararsız formuna çevirmeye yetişemez. Yani karaciğer kapasitesini aşacak derecede alyuvar yıkımı ve bilirubin oluşumu vardır. Bu durumda genellikle indirekt (konjuge olmayan) bilirubin yüksekliği beklenir.

Karaciğer dışı sarılık nedenleri:

  • Orak Hücreli Anemi: Genetik bir kan hastalığıdır. Eritrosit (alyuvar) içerisindeki hemoglobin yapımındaki bir problem nedeniyle alyuvarlar oraklaşır. Oraklaşan bu alyuvarlar dalakta yıkılır ve bilirubin seviyeleri artar.
  • Akdeniz Anemisi (Talasemi): Ülkemizde sık görülen genetik bir hastalıktır. Bu hastalıkta alyuvar hücresi yapımı genetik olarak kusurludur.  Üretilen kusurlu alyuvarlar hızla yıkılır ve sarılık gelişir. Adından da anlaşıldığı üzere kansızlık ön plandadır.
  • Sıtma Hastalığı: Sıtma paraziti alyuvarları patlatarak onları yok eder. Sonuçta indirek biluribin artar.
  • Herediter sferositoz: Ailesel bir alyuvar hastalığıdır. Alyuvarlar zarında bozukluk sonucu oluşan bir hastalıktır. Kansızlık, sarılık ve dalak büyüklüğü görülür.

Karaciğer kaynaklı (hepatik) sarılık nedenleri

Karaciğerin kendisinden kaynaklı bozukluklar ve karaciğer hasarı sonrasında gelişen sarılıklar bu katagoride yer alır. Genellikle direkt bilirubin yüksekliği görülse de indirekt bilirubin de yükselebilir.

Sarılığa neden olan karaciğer hastalıkları:

  • Viral hepatitler: Hepatit A,B,C,D gibi hastalıklar sarılığa neden olurlar. Genellikle direkt (konjuge) bilirubin yüksekliği ön plandadır. Sarılığın dışında karaciğer testlerinin yüksekliği ön plandadır.
  • Alkolik hepatit: Uzun süreli alkol kullanımı sonucu gelişen karaciğer hasarına bağlı gelişir.
  • Toksik hepatit: Alınan toksinlere veya ilaçlara bağlı gelişen karaciğer hasarı sonucu gelişir.
  • Otoimmün hepatit
  • Primer Biliyer Siroz: Genellikle kadınlarda görülen ilerleyici bir karaciğer hastalığıdır. Karaciğer içindeki ufak safra kanallarında hasar ve tıkanıklıklar oluşur. Direkt yani konjuge bilirubin yüksekliği ön plandadır.
  • Gilbert Sendromu: Sık görülen genetik geçişli bir hastalıktır. Genellikle belirti vermez ve kan tahlillerinde rastlantısal tespit edilen bilirubin yüksekliğinin araştırılması sonucu teşhis edilir. Hafif derecede indirekt bilirubin yüksekliği olduğu için gözde hafif sarılık tespit edilebilir. Tedavi gerektirmeyen selim bir hastalıktır.
  • Karaciğer kanserleri
  • Hemokromatozis: Vücutta demir birikimi ile giden bir hastalıktır. Karaciğer hasarı, sarılık ve ilerleyen dönemde siroz görülebilir.
  • Wilson Hastalığı: Bakır birikimi ile giden karaciğer fonksiyonlarını bozan genetik bir hastalıktır.
  • Primer Sklerozan Kolanjit: Hem karaciğer içindeki hem de karaciğer dışındaki safra yollarını tutan ve sarılığa neden olan ilerleyici bir hastalıktır.
  • Dubin Johnson Sendromu: Konjuge (direkt) bilirubinin safraya atılmasında bozukluk sonucu oluşur. Ilımlı seviyelerde sarılığın görüldüğü bu sendromda direk bilirubin yüksekliği vardır.

Tıkanıklığa Bağlı  Sarılığın Nedenleri

Karaciğerde zararsız hale getirilen bilirubinin safra yollarıyla atılmasında problem vardır. Temel sorun safra yolları tıkanıklığıdır. Direkt bilirubin yüksekliği ön plandadır.

  • Safra taşları: Safra kanallarında tıkanıklıklara neden olan taşlar, safranın barsaklara atılımını engeller ve sarılık gelişir.
  • Kanserler: Gerek safra yollarında gerekse pankreas başında gelişen kanserler tıkanıklığa ve sonucunda sarılığa neden olur.
  • Pankreatit: Pankreas iltihabı anlamına gelen bu durum sarılığa neden olabilir.
  • Kolanjit: Safrayı barsaklara tahliye eden ana kanalın iltihabı olan bu durum sarılığa neden olur. Genellikle safra taşına bağlı gelişir.
  • Safra Yollarında Darlık: Genellikle geçirilen ameliyatlar sonrası gelişen bir durumdur.

Sarılığa Neden Olan İlaçlar ve Toksinler

İlaçlar birkaç mekanizma ile sarılığa neden olabilirler:

  • Eritrosit(alyuvar) yıkımına neden olarak indirekt bilirubin miktarını arttıran ilaçlar: nitrofurantoin,sulfasalazin
  • İndirekt bilirubinin karaciğer tarafından tutulumunu azaltan ilaçlar: kloramfenikol(antibiyotik),probenecid, rifampisin
  • Karaciğerde indirek bilirubinin direk bilirubine dönüşmesini engelleyen ilaçlar: etinil estrodiol(sentetik yapıda östrojen hormonu), doğum kontrol haplarının bazılarında bulunan bu hormon sarılığa neden olabilir.
  • Karaciğer Hasarı Yapan ilaçlar: Yüksek doz asetoaminofen(ağrı kesici ateş düşürücü), isoniazid (tüberkülozda kullanılan bir antibiyotik türü), NSAİİ(ağrı kesici ve ateş düşürücüler), statinler(kolestrol ilaçları). Bu ilaçlar bazıları tedavi dozunda bazıları da yüksek dozlarda karaciğer hasarı yaparak sarılığa neden olabilir.
  • Karaciğerdeki safra kanallarında tıkanıklık sonucu sarılığa neden olanlar: akomsisilin-klavunik asit(en sık kullanılan antibiyotiklerden), anabolik steroidler, klorpromazin, doğum kontrol ilaçları ve bitkisel ilaçlar.
  • Mantar zehirlenmesi: Özellikle Amanita Falloides türü (köygöçüren mantarı) mantar karaciğere ciddi toksik etkili olup karaciğer yetmezliğine neden olabilir. Ölüme sebebiyet verebilen oldukça zehirli bir mantardır.

Sarılık Testi Nedir?

Sarılık testi veya değeri, genellikle kandaki bilirubin seviyelerini ifade eder. Kan tahlillerinde direk biluribin ve total biluribin şeklinde iki değere bakılır.

Total bilirubin, hem indirekt hem de direkt bilirubinin toplamıdır. Total bilirubin değerinden direkt bilirubin değeri çıkarılırsa indirekt bilirubin bulunur.

Tahlillerden yükselen bilirubin tipi sarılığın sebebi hakkında bilgi verir. Sarılığın nedenleri araştırılırken bu tahliller dışında diğer bazı karaciğer testlerine de bakılır. Örneğin AST, ALT, ALP, GGT

Sarılık Tedavisi

Sarılık bir belirti olduğu için öncelikle buna sebep olan hastalık tespit edilir. Örneğin, safra taşı sonucu gelişen sarılıkla Hepatit A’ya bağlı gelişen sarılığın tedavileri farklıdır. Bundan dolayı sarılığın tek bir tedavisi yoktur.

Bitkisel İlaçlara Dikkat!

Karaciğer vücudumuza giren zaralı maddelerin, besinlerin, zehirlerin en çok zarar verdiği organların başında gelir. Temel olarak vücuda giren çoğu ilaç ve madde karaciğerde işlenerek zararsız hale getirilir. Eğer sarılığınızın altında bir karaciğer hastalığı yada karaciğere hasar veren bir durum yatıyorsa, alacağınız yanlış bir madde durumu kötüleştirebilir.

Çoğu kişi bitkisel tedavinin tamamen zararsız olduğunu düşünse de bazı bitkilerin toksik etkileri vardır.Bitkisel tedavi sonrası karaciğer yetmezliği gelişen insanların olduğunu unutmayınız.

Sonuç olarak sarılığınız ya da karaciğer hastalığınız varsa doktorunuza danışmadan hiçbir ilacı ve bitkisel tedaviyi almamanızı öneririz.