Kreatinin Nedir? Yüksekliği veya Düşüklüğü Neden Olur?

kreatinin nedir

Kreatinin, böbrek fonksiyonlarını değerlendirmede kullanılan güvenilir bir testtir. Genellikle üre ve BUN (kan üre azotu) gibi diğer testlerle birlikte değerlendirilir. Yüksekliği böbrek fonksiyonlarının bozulduğunu gösterir.

Kreatinin Nedir?

Kreatin ve kreatinin farklı iki maddedir.

  • Kreatin : Enerji sağlaması amacıyla kaslarda depolanan bir maddedir. Parçalandığında kreatinine dönüşür.
  • Kreatinin :  Yukarıda bahsettiğimiz kreatin molekülünün parçalanması sonucu açığa çıkan bir atık üründür. Yani kaslara enerji sağlamak amacıyla kreatin parçalanır ve bunun sonucunda kreatinin adı verilen atık ürün açığa çıkar. Tıpkı diğer atık ürünler gibi kan yoluyla böbreklere gider, böbreklerde süzülür ve idrar ile vücuttan atılır.

Testin ÖnemiPeki bu atık ürünün kan seviyesi neden önemli?

Kreatinini vücuttan temizleyen organ böbrektir. Eğer bu atık ürün kanda yükseliyorsa, böbrekler yeterince çalışmıyor ve bu ürünü temizleyemiyordur. Yani bizlere böbreklerin çalışması (fonksiyonları) hakkında bilgi verir.

Kreatinin testi neden yapılır?

  • Böbrek yetmezliğinin (akut veya kronik) teşhisinde ve takibinde kullanılır. Böbrek fonksiyonlarını göstermede BUN ve üre testine göre daha duyarlıdır.
  • Böbrek nakilli kişilerin takibinde,
  • Böbrek yoluyla atılan ilaçların dozlarının ayarlanmasında kullanılır.

Kreatinin normal değerleri (referans aralığı):

  • Erkekte : 0.6 – 1.3 mg/dL arasında
  • Kadında : 0.5 – 1.2 mg/dL arasında
  • Gebelerde : 0.4 – 0.8 mg/dL arasında
  • 0-1 ay arası bebekte : 0 ile 1 mg/dL arasında
  • 1 ay – 1 yaş arası : 0.1 – 0.8 mg/dL arasında
  • 1 – 16 yaş arası : 0.2 – 1 mg/dL arasında olmalıdır.

Referans aralıkları laboratuvara göre farklılık gösterebilir.

Kreatinin Yüksekliği

Hem akut hem de kronik böbrek yetmezliklerinde yükselir. Bu testin seviyesi ne kadar yüksekse böbrek fonksiyonları o kadar bozulmuştur. Bu testin 4 mg/dL seviyesinin üzerinde olması böbrek fonksiyonlarında ciddi bozukluk olduğunu gösterir. Bu testin 10 – 12 mg/dL üzerinde olması diyaliz gerektirir.

Yükseklik Nedenleri

  • İdrar yolları tıkanıklıkları: İdrar yolları tıkanıklıkları uzun sürdüğünde idrar torbası tamamen dolar ve daha fazla idrar alamaz.  Böbrekler idrarı atamadığı için şişerler.  Sonuç olarak böbrekler kanı süzemez, atık ürünler birikir ve kreatinin yüksekliği gelişir. Prostat büyümesi sonucu idrar kanalının kapanması, böbrekten düşen taşın idrar yolunu tıkaması ve idrar kanalını tıkayan tümörler nedeniyle gelişebilir. Ayrıca idrar çıkışını bozan farklı hastalıklar da bu duruma neden olabilir.
  • Glomerülonefritler: Böbreklerde kanı süzmekle görevli milyonlarca yapı vardır. Nefron adı verilen bu yapıların iltihaplanmasına glomerülonefrit adı verilir. Bu iltihaplanma sonrası geçici veya kalıcı böbrek yetmezliği gelişebilir.
  • Pyelonefrit: Bakterilerin neden olduğu böbrek enfeksiyonudur. Bazen tedavi ile tamamen düzelen bu durum bazen kalıcı hasarlara neden olabilir. Eğer böbreklerde ciddi kalıcı hasara neden olursa böbrek yetmezliği gelişebilir.
  • Akut tubüler nekroz : Böbrekte tübül adı verilen boru benzeri yapılar vardır. Bu yapılar böbrekten süzülen ürünün içindeki gerekli maddeleri geri emer. Aynı zamanda bir boru gibi görev yaparak oluşan idrarın iletilmesini sağlar. İlaçlar, zehirli maddeler, enfeksiyonlar, böbreğe kan akımının azalması gibi çeşitli nedenlerle bu tübül yapıları ölür ve böbrek yetmezliği gelişir.
  • Hızlı ve aşırı kas yıkımı (rabdomyoliz): Kas dokusunun ani ve hızlık yıkılması sonucu çeşitli atık ürünler açığa çıkar. Bu ürünler böbreklere zarar vererek böbrek yetmezliğine neden olabilir. Ciddi kas travmaları, elektrik çarpmaları, ilaçlar, sıcak çarpması ve bazı enfeksiyonlar ani kas yıkımı yapabilen nedenlerdir.
  • Böbrek kan akımının azalması: Böbrekler atıkların atıldığı süzgeçlerdir. Eğer böbreklere uzun süre yeterli kan gitmezse böbrekler atık maddeleri yeterince uzaklaştıramaz. Sonuçta atık ürünler birikir ve kreatininin kan seviyeleri yükselir. Konjestif kalp yetmezliği, uzun süren aşırı sıvı kaybı (dehidratasyon), böbrek damarlarındaki daralmalar ve şok bu duruma neden olabilir.
  • Şeker hastalığına bağlı böbrek hasarı (diyabetik nefropati)
  • Yüksek tansiyona bağlı böbrek hasarı
  • Akromegali (bkz: Akromegali nedir?), gigandizm
  • Bazı ilaçlar: aminoglikozidler (örn: gentamisin), bazı kemoterapi ilaçları (sisplatin), bazı antibiyotikler (bazı sefalosporinler) gibi…
  • Kreatininin günlük atılımı et tüketimine göre % 30’a kadar artabilir. Aşırı et tüketimi geçici bir yüksekliğe neden olabilir.

Böbrek fonksiyonlarının kaybı %50 seviyesine gelinceye kadar kreatinin seviyesi normal kalır. Yani bu testin yükselmesi için böbrek fonksiyonlarının %50’den fazla bozuk olması gerekir. Bundan dolayı böbrek yetmezliklerinin erken dönemlerinde yükselmez.

Erken dönemde böbrek yetmezliğinin seviyesini belirlemek için böbreğin kanı süzme hızına bakılır. Böbreğin süzme hızı Glomerül Filtrasyon Hızı (GFR) hesaplanarak belirlenir. Glomerül Filtrasyon Hızı; kreatinin seviyesi, yaş, cinsiyet ve kilo kullanılarak çeşitli formüllerle hesaplanabilir. Ayrıca kreatinin klirensi hesaplanarak da böbreğin ortalama süzme hızı belirlenebilir.

Kreatinin testinin normal olması böbrek fonksiyonlarının tamamen normal olduğu anlamına gelmez.

Yükseklik Belirtileri

Aynı zamanda böbrek yetmezliği belirtileridir.

  • Bulantı, kusma
  • İştahsızlık
  • Ellerde, ayaklarda şişlik, vücudun su toplaması, ödem
  • Halsizlik, yorgunluk
  • Nefes darlığı
  • Bilinç değişikliği
  • Cilt kuruluğu
  • İdrar miktarında azalma veya artma
  • Tansiyonda yükselme
  • Kansızlık

Bazı kişilerde ileri döneme kadar hiçbir belirti görülmeyebilir.

Kreatinin Düşüklüğü

  • Gebelik : Hamilelikte bu test 0.4 ile 0.8 mg/dL arasında olmalıdır. Gebelerin böbrek fonksiyonları değerlendirilirken normal sınırların farklı olduğu unutulmamalıdır.
  • Kas kitlesinin azalmış olması: Özellikle yaşlılarda kas dokusu azaldığı için düşüklük görülebilir. Ciddi kilo kaybı yaşayanlarda ve uzun süren hastalık hali olanlarda kas kaybına bağlı düşüklük görülebilir.
  • Karaciğer hastalıklarında düşüklük görülebilir.
  • Kan bilirubin seviyesinin aşırı  yükselmesi bu testin yanlışlıkla yüksek çıkmasına neden olabilir. (bkz: Bilirubin nedir?)